35.2 C
Aghjabadi
Şənbə, İyun 25, 2022

Qarabağın numizmatik irsi silsiləsindən: Ağcabədi rayonunun Təzəkənd sikkə dəfinəsi

Müasir dövrdə numizmatika tarixşünaslığın köməkçi tədqiqat sahəsi çərçivəsindən çıxaraq bir sıra mühüm  siyasi-iqtisadi məsələlərin öyrənilməsində yeni tədqiqat üsulları ilə zənginləşmişdir.

İşğaldan azad edilmiş tarixi Qarabağ diyarının vacib dövlətçilik rəmzi olan sikkələr əsasında araşdırılması da bu baxımdan önəmli əhəmiyyət kəsb edir. 

Hazırda AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatika Fondunda qorunan numizmatik faktlar sırasında 1961-ci ildə Ağcabədi rayonunun Təzəkənd kəndində aşkarlanmış sikkə dəfinəsidir.

Eldənizlər dövrünün numizmatik tapıntıları ilk dəfə XIX əsrin numizmatik araşdırmalarında (Fraehn Ch., Soret F., Bartholomaei J., Lane Poole S.) tədqiqə cəlb edilmiş, sonrakı təhlillərdə (Markov A., Ziya A., Təbatəbai S., Paxomov Y., Rəhimov A., Seyfəddini M., Kapanadze D.) və müasir əsərlərdə (Rəcəbli Ə., Kayhan H., Mosanef F. və b.) belə sikkələrdən ibarət dəfinələr, sikkələrin tipləri, numizmatik təyinatı metodları, kimyəvi tərkibi və s. məsələlərin həlli barədə fikirlər təqdim edilmişdir.

Dövrün tarixi barədə məlumatlar bir sıra yazılı mənbələrdə (Ravəndi, Yaqut, İbn əl-Əsir, Nəsəvi, əl-Cuveyni) və əsərlərdə (Alyari H., Hartmann A., Taneri A., Kafesoğlu İ., Turan O., Merçil E., Kayhan H., Minorski V., Bosworth C., Z.Bünyadov, Vəlixanlı N. və s.) əksini tapmışdır.

Ağcabədi rayonunun Təzəkənd kəndində aşkarlanmış sikkə dəfinəsi 36 ədəd mis dirhəmdən ibarətdir (NF 28016 – 28027; 8836 – 8859).

Numizmatik təyinatına əsasən, orta çəkisi 7 – 9 q olan belə dirhəmlər V Azərbaycan atabəyi Özbəyin (hicri 607–622-miladi 1210–1225-ci illər) dövründə zərb edilmişdir. Dəfinədəki sikkələrin bəziləri yazıları aydın bilinməklə (12 ədəd), digərləri isə (24 ədəd) səliqəsiz möhürlərlə zərb edilmişdir.

Sikkə dəfinəsində olan NF 28016 saylı mis dirhəmin (7,42 q) bir üzündə ərəbcə sözün bir hissəsi: “kan” həkk edilmişdir. Bu sikkəni tipinə və dövrün yazılı mənbələrinə əsasən Beyləqan zərbxanasında zərb edildiyi söylənə bilər.

“Arran” inzibati bölgəsinə daxil olan və yazılı qaynaqlarda “Paytakaran” adı ilə qeyd edilən işğalçı hücumlar və dağıntılara məruz qaldığı zaman Beyləqan şəhəri ərazisində Mil düzənliyində Örənqala adı ilə arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkara çıxarılmışdır.

Bu orta əsr qala şəhərinin hələ V əsrdən təsis edildiyi və mühüm sənətkarlıq və ticarət mərkəzi olduğu müəyyən edilmişdir.

İslam sikkələrinin ilk araşdırıcılarından olan V.Tizenhauzen «Arran» adı olan ilk dirhəmlərin Qarabağ ərazisindəki Bərdə şəhərini ifadə etdiyini, lakin bu inzibati bölgəyə həm də Gəncə, Təbriz, Beyləqan və Şəmkir şəhərlərinin daxil olduğunu qeyd etmişdir.

Təzəkənd sikkə dəfinəsindəki dirhəm üzərindəki yazılar Beyləqan şəhər-zərb- xanasının adı olan ilk sikkədir və bu zərbxananın XIII əsrin I rübündə fəaliyyətini davam etdirdiyini təsdiq edir.

Numizmatik araşdırmalardan məlumdur ki, Azərbaycan atabəyləri (Eldənizlər hicri 531–607 = miladi 1136 – 1225) dövrünə dair gümüş sikkələr məlum deyildir. Bu dövlətin hökmdarlarının dirhəm və felsləri səliqəsiz möhürlərlə, “düzgün” (dairəvi) və “qeyri-düzgün” (dördbucaqlı və digər) formalı olmaqla zərb edilmişdir.  

Təzəkənd dəfinəsindəki Azərbaycan atabəyi Özbəyin dövrünə aid sikkələrə həkk edilmiş iki, bəzən üçdişli yaba, yay və xəncər təsvirləri dövrün hərb tarixi barədə məlumat verir. Belə sikkələrin bəzilərində aydın görünən yazılara əsasən hökmdar Özbəyin və atasının adları (Uzbək bin Muhəmməd), şərəfli və uca titulları (əzəmətli atabəy, dinin Günəşi; məlik, haciblərin əmiri), həmçinin Abbasi xəlifəsi ən-Nasirin adı və titulu (əmirəl muminin ən-Nasir lidinillah; 1180 – 1225), zərb tarixi sözlərlə (hicri tarixə müvafiq) həkk edilmişdir. Bu Abbasi xəlifəsinin adı həm də Şirvanşah I Gərşasbla (1205-1225) birgə dövrün mis felslərində (2 – 4 q) nəzərə çarpır.

Beləliklə, Təzəkənd sikkə dəfinəsinin  numizmatik araşdırmalar və yazılı mənbələrlə müqayisəsi nəticəsində aşağıdakı qənaətlər əldə edilmişdir:

1) Atabəy Özbəyin titulları – “Əzəmətli atabəy, dinin Günəşi, məlik” olmuşdur. Bəzi hallarda isə sikkələrə onun vəzirinin (Şəmsəddin Qumi) titulu (haciblərin əmiri) zərb edilmişdir.  Belə  sikkələr müxtəlif formalı (düzgün və qeyri-düzgün) və fərqli möhürlərlə (dairəvi, nöqtəvari, dördbucaqlı) mis və tuncun qarışığı olan metaldan zərb edilmişdir. Eldənizlər dövrünə aid gümüş sikkələr məlum deyildir.

2) Eldənizlər dövrü sikkələrindəki yazılar müvafiq dövrdə İslam dininin başlıca inanc mənbəyi olduğunu bildirir, təsvirlər isə hərb zamanı istifadə edilən silahları əks etdirir.

3) XIII əsrin I rübündə Beyləqan, Şəmkir, Bərdə, Gəncə, Urmiya, Təbriz, Ərdəbil şəhər zərbxanalarında müxtəlif çəkili, estetik gözəlliyə malik olmayan dirhəmlər istehsal edilmişdir. Eldənizlər dövrünə aid sikkələrin əksəriyyətinin zərbxana olmadığından (və ya zərb edilmə zamanı təhrif olunduğundan) dövrün digər şəhər zərbxanalarında zərb olunduqları müəyyən edilib.

4) 15 il hakimiyyətdə olan Atabəy Özbək dövrünə aid  qızıl sikkələr məlum olmasa da, ondan əvvəlki Eldəniz hökmdarı Əbubəkrə aid dinarları vardır (hazırda Amerika Numizmatika Cəmiyyətində qorunur). Azərbaycan Atabəyləri adından zərb edilən qızıl sikkələr dövrün beynəlxalq ticarət əlaqələrini təsdiq edir

Atabəy Özbək dövrünə aid sikkələr yalnız Ağcabədi rayonunda deyil, həm də Azərbaycan Respublikasının digər ərazilərində (Naxçıvan MR-nın Xaraba Gilan, Beyləqan, Bərdə, Gəncə, Bakı, İmişli, Sabirabad, Qəbələ) tapılmışdır. Belə sikkələrin Səlcuqilər, Şirvanşah-Kəsranilər və Xarəzmşah sikkələri ilə birgə aşkarlanması Azərbaycanın müvafiq dövrdə Türkiyə, İran, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə olan ticarət əlaqələri sübut edir.

Atabəy özbək dövrünə aid sikkələrin Azərbaycan Respublikasının müxtəlif ərazilərdə xeyli miqdarda aşkarlanması, onların məhz yerli zərbxanalarda istehsal edilərək, pul dövriyyəsində iştirak etdiyini təsdiq edir.

Müasir dövrümüzdə istər arxeoloji qazıntılarda, istərsə də təsadüfən aşkarlanan belə sikkələrin mütəxəssislərə təhvil verilməsi və muzeylərdə qorunması çox vacib məsələdi.

Aygün MƏMMƏDOVA,

AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin “Numizmatika və epiqrafika” elmi fond şöbəsinin böyük elmi işçisi, Tarix üzrə fəlsəfə doktoru.

Şəfa MÖVSÜMOV,

AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Vətən Müharibəsi Fondunun müdirihttps://www.zeno.ru/data/5831/medium/DSC00665.JPG

Şəkil 1. NF 28020. Eldənizlər. Özbək (607 – 622 = 1210 – 1225), mis fels, 3 q (“ən-Nasir”, “Muhəmməd”, “əzəmətli atabəy” sözləri ilə).

https://www.zeno.ru/data/5831/medium/Ildegizid23.jpg

Şəkil 1. NF 28021. Eldənizlər. Özbək (607 – 622 = 1210 – 1225), mis fels, 3 q (“ən-Nasir”, “əzəmətli atabəy” sözləri, üçdişli yaba təsviri ilə).

Xəbər lenti

26 İyun Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Günüdür

1918-ci il mayın 28-də müstəqilliyini elan etmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq, ölkədə ordu quruculuğu sahəsində əhəmiyyətli addımlar ata...

“Şuşa ili”nə həsr olunmuş tədbir maraqla qarşılanıb

Ağcabədi Rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin təşəbbüsü və təşkilatçılığı, "Ələk" ədəbi məclisi, Ağcabədi şəhər Uşaq İncəsənət Məktəbi, Qarabağ Muğam Mərkəzi və Ağcabədi Rayon...

Dövlətçiliyin və Xalqın xilaskarı

Azərbaycanın Xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əlirza oğlu Əliyev  tarixə öz adnını qızıl həriflərlə yazmış dahi sərkərdə olmuşdur. Heç şübhəsiz ki, Ulu...

“Qəbələ”nin kapitanı: “Valideynlərim futbola getməyimə ancaq bir şərtlə razılaşmışdılar ki…” – MÜSAHİBƏ

Saytımızda bu gündən etibarən "TAM ŞƏXSİ" rubrikasına start veririk. Sözügedən rubrikada tanınmış futbolçularla onların futbol karyerası və ailə həyatına dair müsahibələrə yer...

Təbrik edirik!

            Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyun 2022-ci il tarixli Sərəncamı ilə respublikamızda bir qrup dövlət qulluqçusu “Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə”...

23 İyun Dövlət Qulluqçularının peşə bayramıdır

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 25 may 2006-cı il tarixli Sərəncamına əsasən hər il İyunun 23-ü dövlət qulluqçularının peşə bayramı günü kimi...

Yerli idarəetmədə yeniliyin ünvanı

Dövlətin istəyi reallaşır, vətəndaş məmnun qalır Ağcabədi ölkənin böyük iqtisadi potensiala, əmək ehtiyatlarına malik rayonlarındandır. Bu diyarın torpağı münbit,...

Aran kəndində səyyar qəbul keçirilib

            Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin tapşırığı ilə icra və idarəetmə orqanlarının rəhbərləri tərəfindən vaxtaşırı yerlərdə səyyar qəbullar keçirilir, vətəndaşların problemlərinin həlli...

Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru , həmyerlimiz CENL toplantısında çıxış edib

Azərbaycan Milli Kitabxanasının direktoru Kərim Tahirov Ankarada Prezident Kitabxanasında keçirilən CENL toplantısında çıxış edib. Kitabxanadan bildirilib ki, Avropa Milli...

Azərbaycanda qanunsuz ağackəsmə ilə bağlı cinayət işi başlanılıb

Azərbaycanda qanunsuz ağackəsmə ilə bağlı cinayət işi başlanılıb. Bu barədə Baş Prokurorluğun Mətbuat Xidmətindən məlumat verilib.

Şərhlər