20.2 C
Aghjabadi

Dil mühəndisliyi, yoxsa…

Televiziya kanallarının birində ansambla üz tutan aparıcı “rəqs havası çalın” deməsəydi, bəlkə də, bu yazını qələmə almayacaqdım. Doğrusu, televiziya aparıcılarının qulaqları yoran yerli-yersiz ifadələrini çox eşitdiyimdən buna əvvəlcə əhəmiyyət vermədim. Lakin həmin sözlər təkrar  işlədildiyi üçün fikrimdən vaz keçib, qərarımı dəyişdim.

Əvvəla, deyim ki, rəqs sözü ərəb dilindən gətirilmə xoreoqrafik bir termindir. O da mahnı kimi musiqinin müşayiəti ilə ifa olunur. Yəni, musiqi oxumaq üçün nəzərdə tutulanda mahnı, oynamaq üçün nəzərdə tutulduqda isə rəqs adlandırılır. Burada “rəqs”sözü “hava” anlamını da ifadə edir. Daha dəqiq desək, rəqs özü musiqi növü hesab edilir. Məsələn, “Tərəkəmə”, “Heyvagülü”, “Vağzalı”, “Uzundərə”, “Nəlbəki”, “Yallı”, “Kəmalə” və sair rəqslər.

Zənnimizcə,  çalınan musiqiyə “mahnı havası” demədiyimiz kimi, “rəqs havası” deməyimiz də doğru olmaz. “Rəqs havası” əvəzinə “Oyun havası” sözlərini işlətmək daha effektivlidir. Çünki xalqımız tarixən belə işlədib, dilimizdə də bu cür qəbul olunub.

Əslində, həm şifahi, həm də yazılı nitqdə işlətdiyimiz hər bir söz ifadə etdiyi mənanı sərrast çatdırılmalı, hər bir məfhumun mahiyyətini dəqiq ehtiva etməlidir. Dil vahidləri məntiqli istifadə edilməlidir ki, fikir də məntiqli alınsın. Danışıqda və yazıda yanlış olaraq tez-tez istifadə edilən “ad günü”, “ailə şiddəti” ifadələr bu baxımdan xarakterikdir. Aid olduqları prosesləri düzgün əks etdirməyən belə sözlərin daha yetərli variantlarla əvəzlənməsi zəruridir.

İnsanın dünyaya gəldiyi anı ad günü kimi qeyd etmək nə dərəcədə düzgündür? Axı, advermə doğumdan sonrakı mərhələdə həyata keçirilir. Deməli, dünyaya gəldiyimiz məqam doğum günü adlandırılmalıdır. Müstəqillik illərində dilimizin lüğət tərkibinə daxil olmuş “ailə şiddəti” yaxud “ailəyə şiddət” kimi ifadələr də bu qəbildəndir. Dilimizdə zorakılıq, münaqişə sözləri olduqları halda, şiddət tərcümə sözünə lüzum qalmır. Ona görə də öncə hər kəsdən Ana dilini incəliklərinə qədər bilmək, dil mühəndisliyini yetərincə bacarmaq məharəti tələb olunur. Ümumiyyətlə, dil mühəndislik edərək, özü artıq sözü, ifadəni kənara qoyur. Özü təkrar sözləri ixtisara salır, düzgün olmayan fikirləri tənzimləyir, əlavə yüklərdən azad edir. Dil linqvistik ahəngə sığmayan söz və ifadələri işarələyərək,cümlədə yerlərini göstərir.

Ədəbi dilin normalarına dərindən bələd olmaq, sözün frazeoloji çevikliyindən, sinonimlik imkanlarından, semantikasından yararlanmaq hər bir mətbuat işçisi üçün xüsusilə önəmlidir. Bu sahədə televiziya və radio jurnalistlərinin, aparıcılarının üzərinə mühüm vəzifə düşür. Odur ki,  hər bir jurnalist, aparıcı peşəsinin sahibi kimi öz fəaliyyətində dilimizin zənginliyindən geniş istifadə etməlidir. Sözlər mühəndis dəqiqliyi ilə seçilib cümlələrə elə yığılmalıdır ki, fikir daha dolğun, təsirli olmaqla bütün təbəqədən ibarət tamaşaçı və dinləyici auditoriyası tərəfindən aydın şəkildə başa düşülsün. Bunun üçün hər kəs xalqımızın tarixindən coğrafiyasından, adət-ənənələrindən, mədəniyyətindən, musiqisindən, ədəbiyyatından geniş məlumatlı olmalı, türk dillərindən, dialekt və şivələrdən, ərəb-fars mənşəli sözlərdən baş çıxarmalıdır.

Əlbəttə, hər bir yazar, jurnalist, tərcüməçi, yaxud aparıcı yalnız dilimizin qayda-qanunlarını yaxşı bilməklə, öz yaradıcılıqlarına nümunəvi tətbiq etməklə kifayətlənməməlidir. Onlar ədəbi dilin normalarının təbliğində, öyrənilməsində mühüm rol oynamalıdırlar.

Təəssüflər olsun ki, bu gün televiziya verilişlərində, qəzet və jurnallarda ədəbi dilin normalarının ciddi pozulması hallarına rast gəlinir. Televiziya kanallarında belə hallar daha çoxdur. Orfoepik normaların pozulması haqlı narahatlıq doğurur.

Televiziya verilişlərində həm aparıcılar, həm də dəvət olunan şəxslər tərəfindən paralel sözlərdən (məsələn, aktiv, fəal), şivə sözlərindən (Bakı şivəsi) istifadə etmək artıq adət halını alıb. Tələffüz zamanı vurğuların yerində işlədilməməsi müəyyən məna yanlışlığına səbəb olur.

İnternet televiziyaların, saytların fəaliyyətlərində də ciddi dil problemləri hökm sürür. Sözügedən internet mediaların verilişləri, publisistik materialları dil xətaları ilə doludur. Eyni fikri sosial şəbəkə istifadəçilərinə də aid etmək olar. Açığı, sosial şəbəkələrdə orfoqrafik xətalar baş alıb gedir. Əksər yazılarda sözlər böyük-kiçiklikdən çıxıb, nöqtə-vergül, digər durğu işarələri tamam unudulub. Nədənsə, burada yer alan materiallarda ədat və bağlayıcılar qarışıq salınır. Da, də bağlayıcısının yerlik hal şəkilçisi kimi bitişik yazılmasına nə ad vermək olar? Bu kimi xətalara laqeyd qalsaq, tezliklə Ana dilimizlə bağlı hədsiz qarışıqlığın şahidi ola bilərik.

Yəhya PAŞAZADƏ

“525-ci qəzet”dən

Xəbər lenti

Şəhid Hafiz Həziyevin anım mərasimi keçirildi

Il Qarabağ müharibəsində işğal altında olan torpaqlarımızın düşməndən azad edilməsi əməliyyatlarında iştirak edən qəhrəmanlarımızdan biri də Ağcabədi rayonunun Yeni Qaradolaq kəndindən olan...

Cəbrayıldan başlayan “Böyük Qayıdış”

         Azərbaycan 44 günlük Vətən müharibəsini qələbə ilə yekunlaşdırdıqdan sonra dünyaya azad etdiyi torpaqlara necə sahibləndiyini, onu necə göz...

Avşar kəndində səyyar qəbul

Ağcabədi Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 2022-ci il üçün sayca  30-cu səyyar qəbulu Avşar kəndində  keçirilib. Səyyar qəbulda rayon icra hakimiyyəti başçısı  aparatının məsul şəxsləri, hüquq-mühafizə orqanlarının, idarə, müəssisə və...

Şagirdlərə “18 Oktyabr Müstəqiliyin Bərpası Günü” adlı məruzə oxunub

Ağcabədi rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşları tərəfindən yeni tədris ilində şəhər ümumtəhsil məktəblərində məruzələrin davam etdirilir Oktyabr ayında keçirilən məruzələr Vətən muharisəsinin...

Bronxoektaziya xəstəliyində niyə müalicəvi idman terapiyası mütləqdir?

Bronxoektaziya – bronxların patoloji genişlənməsi ilə xarakterizə olunan iltihabı xəstəlikdir. Bronxoektaziya əksər hallarda ağciyərin bir çox xəstəliklərinin (vərəm, xroniki abses və bir...

4 Oktyabr Yaddaşlarda qalan tarixi gün

Azərbaycan Ordusu 44 gün ərzində Müzəffər Ali Baş Komandanımızın rəhbərliyi ilə Zəfər yürüşünü uğurla, şərəflə və qətiyyətlə davam etdirdi, daim irəli getdi,...

Ağcabədidə 5 Oktyabr – Müəllimlər Günü qeyd olundu

Ağcabədi rayonunda 5 Oktyabr – Beynəlxalq Müəllimlər Günü münasibətilə ümumrayon tədbiri keçirilib. Tədbir iştirakçıları öncə ulu  öndər Heydər Əliyevin abidəsini ziyarət edib...

Müəllimlər təltif olundu

5 oktyabr Müəllimlər Günü ilə bağlı növbəti tədbir  Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Ağcabədi rayon şöbəsində keçirilib. Çağırışa qədər...

Böyük Qayıdış Cəbrayıldan başlamışdır

           Ermənistanın Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasəti nəticəsində 30 ilə yaxın Azərbaycan torpaqlarının 20 faizi, Qarabağ ərazisi və ətraf...

Ağcabədidə “Zəfərin ilk müjdəçisi – Cəbrayıl“ adlı dəyirmi masa keçirilib

Ağcabədi rayon Heydər Əliyev Mərkəzində “Zəfərin ilk müjdəçisi - Cəbrayıl“ adlı dəyirmi masa keçirilib. Ağcabədi şəhər 3 nömrəli...

Şərhlər