13.5 C
Aghjabadi
Cümə axşamı, May 26, 2022

Dil mühəndisliyi, yoxsa…

Televiziya kanallarının birində ansambla üz tutan aparıcı “rəqs havası çalın” deməsəydi, bəlkə də, bu yazını qələmə almayacaqdım. Doğrusu, televiziya aparıcılarının qulaqları yoran yerli-yersiz ifadələrini çox eşitdiyimdən buna əvvəlcə əhəmiyyət vermədim. Lakin həmin sözlər təkrar  işlədildiyi üçün fikrimdən vaz keçib, qərarımı dəyişdim.

Əvvəla, deyim ki, rəqs sözü ərəb dilindən gətirilmə xoreoqrafik bir termindir. O da mahnı kimi musiqinin müşayiəti ilə ifa olunur. Yəni, musiqi oxumaq üçün nəzərdə tutulanda mahnı, oynamaq üçün nəzərdə tutulduqda isə rəqs adlandırılır. Burada “rəqs”sözü “hava” anlamını da ifadə edir. Daha dəqiq desək, rəqs özü musiqi növü hesab edilir. Məsələn, “Tərəkəmə”, “Heyvagülü”, “Vağzalı”, “Uzundərə”, “Nəlbəki”, “Yallı”, “Kəmalə” və sair rəqslər.

Zənnimizcə,  çalınan musiqiyə “mahnı havası” demədiyimiz kimi, “rəqs havası” deməyimiz də doğru olmaz. “Rəqs havası” əvəzinə “Oyun havası” sözlərini işlətmək daha effektivlidir. Çünki xalqımız tarixən belə işlədib, dilimizdə də bu cür qəbul olunub.

Əslində, həm şifahi, həm də yazılı nitqdə işlətdiyimiz hər bir söz ifadə etdiyi mənanı sərrast çatdırılmalı, hər bir məfhumun mahiyyətini dəqiq ehtiva etməlidir. Dil vahidləri məntiqli istifadə edilməlidir ki, fikir də məntiqli alınsın. Danışıqda və yazıda yanlış olaraq tez-tez istifadə edilən “ad günü”, “ailə şiddəti” ifadələr bu baxımdan xarakterikdir. Aid olduqları prosesləri düzgün əks etdirməyən belə sözlərin daha yetərli variantlarla əvəzlənməsi zəruridir.

İnsanın dünyaya gəldiyi anı ad günü kimi qeyd etmək nə dərəcədə düzgündür? Axı, advermə doğumdan sonrakı mərhələdə həyata keçirilir. Deməli, dünyaya gəldiyimiz məqam doğum günü adlandırılmalıdır. Müstəqillik illərində dilimizin lüğət tərkibinə daxil olmuş “ailə şiddəti” yaxud “ailəyə şiddət” kimi ifadələr də bu qəbildəndir. Dilimizdə zorakılıq, münaqişə sözləri olduqları halda, şiddət tərcümə sözünə lüzum qalmır. Ona görə də öncə hər kəsdən Ana dilini incəliklərinə qədər bilmək, dil mühəndisliyini yetərincə bacarmaq məharəti tələb olunur. Ümumiyyətlə, dil mühəndislik edərək, özü artıq sözü, ifadəni kənara qoyur. Özü təkrar sözləri ixtisara salır, düzgün olmayan fikirləri tənzimləyir, əlavə yüklərdən azad edir. Dil linqvistik ahəngə sığmayan söz və ifadələri işarələyərək,cümlədə yerlərini göstərir.

Ədəbi dilin normalarına dərindən bələd olmaq, sözün frazeoloji çevikliyindən, sinonimlik imkanlarından, semantikasından yararlanmaq hər bir mətbuat işçisi üçün xüsusilə önəmlidir. Bu sahədə televiziya və radio jurnalistlərinin, aparıcılarının üzərinə mühüm vəzifə düşür. Odur ki,  hər bir jurnalist, aparıcı peşəsinin sahibi kimi öz fəaliyyətində dilimizin zənginliyindən geniş istifadə etməlidir. Sözlər mühəndis dəqiqliyi ilə seçilib cümlələrə elə yığılmalıdır ki, fikir daha dolğun, təsirli olmaqla bütün təbəqədən ibarət tamaşaçı və dinləyici auditoriyası tərəfindən aydın şəkildə başa düşülsün. Bunun üçün hər kəs xalqımızın tarixindən coğrafiyasından, adət-ənənələrindən, mədəniyyətindən, musiqisindən, ədəbiyyatından geniş məlumatlı olmalı, türk dillərindən, dialekt və şivələrdən, ərəb-fars mənşəli sözlərdən baş çıxarmalıdır.

Əlbəttə, hər bir yazar, jurnalist, tərcüməçi, yaxud aparıcı yalnız dilimizin qayda-qanunlarını yaxşı bilməklə, öz yaradıcılıqlarına nümunəvi tətbiq etməklə kifayətlənməməlidir. Onlar ədəbi dilin normalarının təbliğində, öyrənilməsində mühüm rol oynamalıdırlar.

Təəssüflər olsun ki, bu gün televiziya verilişlərində, qəzet və jurnallarda ədəbi dilin normalarının ciddi pozulması hallarına rast gəlinir. Televiziya kanallarında belə hallar daha çoxdur. Orfoepik normaların pozulması haqlı narahatlıq doğurur.

Televiziya verilişlərində həm aparıcılar, həm də dəvət olunan şəxslər tərəfindən paralel sözlərdən (məsələn, aktiv, fəal), şivə sözlərindən (Bakı şivəsi) istifadə etmək artıq adət halını alıb. Tələffüz zamanı vurğuların yerində işlədilməməsi müəyyən məna yanlışlığına səbəb olur.

İnternet televiziyaların, saytların fəaliyyətlərində də ciddi dil problemləri hökm sürür. Sözügedən internet mediaların verilişləri, publisistik materialları dil xətaları ilə doludur. Eyni fikri sosial şəbəkə istifadəçilərinə də aid etmək olar. Açığı, sosial şəbəkələrdə orfoqrafik xətalar baş alıb gedir. Əksər yazılarda sözlər böyük-kiçiklikdən çıxıb, nöqtə-vergül, digər durğu işarələri tamam unudulub. Nədənsə, burada yer alan materiallarda ədat və bağlayıcılar qarışıq salınır. Da, də bağlayıcısının yerlik hal şəkilçisi kimi bitişik yazılmasına nə ad vermək olar? Bu kimi xətalara laqeyd qalsaq, tezliklə Ana dilimizlə bağlı hədsiz qarışıqlığın şahidi ola bilərik.

Yəhya PAŞAZADƏ

“525-ci qəzet”dən

Xəbər lenti

Şənlik kəndində Müstəqillik Gününə həsr olunmuş tədbir keçirilib

28 May - Müstəqillik Günü münasibətilə Şənlik kənd tam orta məktəbində tədbir  keçirilib. Tədbirdə Azərbaycan Təhsil İşçiləri Azad Həmkarlar İttifaqı Ağcabədi Rayon Komitəsinin  sədri...

İcra başçısının səyyar qəbulları davam edir

    Növbəti görüş Şahsevən kəndinin sakinləri ilə keçirilib   Ağcabədi Rayon İcra hakimiyyətinin başçısı Rafil Hüseynovun mütəmadi olaraq keçirdiyi...

Bir səyyar görüş haqqında təəssüratlarım

28 Aprel 2022-ci il tarixdə Ağcabədi Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Rafil Hüseynov Nəcəfqulubəyli kənd tam orta məktəbində səyyar qəbul keçirdi. Sözügedən kənd...

Ağcabədidə “Əbədi müstəqillik” adlı sərgi açılıb

Ağcabədi rayon Heydər Əliyev Mərkəzində 28 May – Müstəqillik Günü ilə əlaqədar olaraq “Əbədi müstəqillik” adlı sərgi açılıb. Sərgidə...

Bağçılıq təsərrüfatı genişləndirilir

         Son illər rayonumuzda bağçılıq təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılır. Artıq ayrı-ayrı şəxslər, fermer təsərrüfatı rəhbərləri, mütəxəssislər özlərinə məxsus olan...

Ekoloji təfəkkürlə mədəniyyətin sosial sferada münasibətləri haqqında

Mədəniyyət problemi əsrlər boyu insanları düşündürmüşdür. Son iki əsrdə isə mədəniyyətlə yanaşı, daha çox diqqət çəkən məsələlərdən biri də ekoloji problemlərdir. Aydın...

Şəhidin doğum günü mərasimi

         Kəbirli kəndində Vətən müharibəsi şəhidi Təhmasib Qarayevin doğum günü qeyd olunub. Ağcabədi Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Rafil Hüseynov,...

Təcrübə məşğələləri yaxşı səmərə verir

         Nəcəf Allahverdiyev adına Ağcabədi Peşə Məktəbi tədris işlərini müasir səviyyədə qurur, tələbələrin bilikli və hazırlıqlı mütəxəssis kimi yetişmələri istiqamətində lazımi tədbirlər...

Azərbaycan-Litva münasibətləri yüksələn xətlə inkişaf edir

     Tarixin hansı mərhələsində olursa-olsun, dünyanın siyasi xəritəsində meydana çıxan yeni müstəqil dövlət ayaq üstə qalmaq üçün bir-birindən çətin sınaqlarla üz-üzə gəlir....

Ümumrayon yığıncağı keçirilib

May ayının 21-də Ağcabədi rayon Mədəniyyət Mərkəzində bölgə  ərazisində ideoloji maarifləndirmə işini həyata keçirən təbliğat qrupu üzvlərinin iştirakı ilə ümumrayon yığıncağı keçirilib.

Şərhlər